مشخص کردن ابعاد دقیق تخته بنایی، کاری است که باید بر اساس شرایط پروژه و نیازمندی های آن انجام شود. با این حال، بر اساس بررسی های فنی انجام شده توسط سازمان ها و نهادهای بررسی ایمنی کار در حوزه ساختمان سازی، استانداردهایی در نظر گرفته شده اند که بازه ابعادی تخته ها و نکات کیفی مورد نیاز برای تایید آن ها برای استفاده در پروژه های ساختمانی را تایید می کنند. در این مقاله قصد داریم شما را با این استانداردهای ابعادی تخته بنایی و همچنین نکات کیفی مورد نیاز آن ها آشنا کنیم که توسط دستورالعمل های ایمنی در ایران، مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان ایران و آیین نامه OSHA آمریکا مشخص شده اند.
استاندارد ابعاد مناسب تخته بنایی
یکی از چالش هایی که در استفاده از تخته بنایی وجود دارد، انتخاب ابعاد مناسب و بهینه برای پروژه است. معمولا این ابعاد بر اساس شرایط پروژه و الزامات فنی مرتبط با آن از سوی مهندس ناظر اعلام می شود. با این حال ابعاد تخته هایی که معمولا در پروژه ها مورد استفاده قرار میگیرند در ایران و در دنیا استانداردهای رایجی دارند که در ادامه بررسی می کنیم.
استاندارد ابعاد تخته بنایی در ایران
استاندارد ابعاد تخته بنایی در ایران از دستورالعمل ایمنی داربست گرفته می شود. طبق این دستورالعمل، ضخامت الوار مورد استفاده برای جایگاه کاری باید ویژگی های ابعادی زیر را داشته باشند.
- ضخامت تخته ها نباید از 5 سانتی تر کمتر باشد.
- عرض هر الوار نباید از 20 سانتی متر کمتر شود
- پهنای کل جایگاه کار نباید از 50 سانتی متر پایین تر بیاید.
- همچنین هر سکوی کار باید حداقل از دو تخته تشکیل شود و فاصله بین تخته های مجاور حداکثر 2.5 سانتی متر باشد.
دو نکته اجرایی مهم دیگر در همین دستورالعمل آمده است: تخته باید حدود ۳۰ سانتی متر از سطح تکیه گاه بیرون بماند و با سیم گالوانیزه مهار شود تا نلغزد یا لنگر نزند.
استاندارد ابعاد تخته بنایی در دنیا
در مقیاس بین المللی، OSHA (اداره ایمنی و بهداشت شغلی) که یک نهاد نظارتی وابسته به وزارت کار ایالات متحده است و کار بازرسی و بررسی محیط کار را انجام می دهد، در بخش کارهای ساختمانی، استانداردهایی را برای ایجاد سکوی کار با استفاده از تخته های زیرپایی بیان کرده است.
- برای سکوی کار و راهروی داربست حداقل پهنای 18 اینچ (حدود 46 سانتی متر) را الزامی است.
- حداکثر فاصله مجاز بین تخته های مجاور و بین سکو و پایه عمودی 2.5 سانتی متر تعیین شده است.
- حداقل طول اتکای هر سر تخته روی تکیه گاه نیز شش اینچ (حدود 15 سانتی متر) است.
استاندارد کیفی تخته بنایی
علاوه بر ابعاد، کیفیت تخته های بنایی نیز یکی از مسائلی است که برای سلامت اجرا و عدم بروز مشکلات ناگهانی باید بررسی شوند و مورد توجه قرار گیرند. حداقل کیفیت مورد نیاز تخته های بنایی برای استفاده به عنوان سکوی کار نیز از سوی نهادهای تعیین مقرارات ساختمانی تعیین شده اند که در ادامه آن ها را بررسی می کنیم.
استاندارد کیفی تخته بنایی سه مؤلفه دارد: سلامت چوب، درجه بندی (گرید) و ظرفیت بار.
نکات کیفیت تخته بنایی در ایران
از نظر سلامت چوب، دستورالعمل ایمنی داربست در ایران تصریح می کند الوارهای سکوی کار نباید ترک، گره، تاب برداشتگی یا پوسیدگی داشته باشند.
در عمل، معیارهای رایج کنترل کیفی پیش از نصب عبارت اند از:
1- جنس چوب: چوب های مخروطی مقاوم مانند کاج و صنوبر برای تخته بنایی مناسب اند؛ تخته روسی معمولاً از کاج تولید می شود و به همین دلیل تراکم و استحکام بالاتری دارد.
2- گره ها: گره های شل، افتاده یا لبه دار بزرگ مجاز نیستند؛ در تخته های مرغوب، گره ها نباید در یک نوار باریک و متمرکز در وسط تخته قرار گرفته باشند.
3- ترک و شکاف: ترک های طولی عمیق، ترک های انتهایی که تا مغز تخته پیش رفته و شکاف های عرضی، تخته را غیرقابل استفاده در سکوی کار می کنند.
4- پوسیدگی و آفت: هرگونه علائم پوسیدگی مرطوب یا خشک، حفره های ناشی از خوردگی تخته توسط حشرات و نرمی غیرعادی چوب، موجب رد شدن تخته است.
5- رطوبت: رطوبت بیش از حد، استحکام را کاهش و وزن را افزایش می دهد؛ تخته بنایی باید نسبتاً خشک، صاف و بدون پیچ خوردگی محسوس باشد.
استاندارد کیفیت تخته بنایی در دنیا
طبق معیارهای اعلام شده از سوی OSHA، تخته های پوشیده شده با رنگ کدر و غیرشفاف برای استفاده در داربست ها مجاز نیستند؛ زیرا سطح چوب برای بازرسی پنهان می شود. پوشش های محافظ یا ضدلغزش نباید عیب های چوب را بپوشانند.
تخته باید پیش از استفاده و در جریان بازرسی های دوره ای بررسی شود و نمونه مشکوک فوراً از بین تجهیزات اجرایی خارج شود.
از نظر ظرفیت بار، الزام اصلی OSHA این است که هر جزء داربست، از جمله تخته سکوی کار، باید بدون شکسته شدن وزن خود و حداقل چهار برابر حداکثر بار مورد انتظار را تحمل کند. بنابراین، ظرفیت الوار را نمی توان تنها از روی ضخامت یا ظاهر حدس زد؛ باید گرید، دهانه میان تکیه گاه ها و بار تخمین زده شده در مرحله طراحی با هم سنجیده شوند. هرچه دهانه بزرگ تر یا بار مصالح سنگین تر باشد، انتخاب تخته با گرید یا ضخامت مناسب اهمیت بیشتری پیدا می کند.
الزامات نصب و آیین نامه ایمنی تخته های داربست در ایران و جهان
یکی از مسائلی که کیفیت اجرا و استفاده از تخته های بنایی را مشخص می کند، جدای از استاندارد ابعادی و کیفی تخته مسئله نصب استاندارد تخته ها روی داربست است. به همین دلیل استانداردهای تخته بنایی فقط به خود تخته محدود نمی شوند و الزامات نصب سکوی کار را نیز پوشش می دهند. مهم ترین الزامات مطابق آیین نامه OSHA و دستورالعمل های ایمنی داربست در ایران را می توانید در ادامه مشاهده کنید:
1- عرض حداقلی سکو: طبق OSHA 1926.451، عرض هر سکوی کار و محل عبور روی داربست نباید کمتر از 46 سانتی متر (18 اینچ) باشد؛ یعنی در عمل حداقل دو ردیف تخته بنایی کنار هم لازم است.
2- همپوشانی و مهار تخته: هر تخته باید به گونه ای روی تکیه گاه قرار گیرد و مهار شود که نلغزد و از تکیه گاه بیرون نزند؛ بیرون زدگی انتهای تخته از تکیه گاه باید محدود و مهار شود تا وزن یک نفر روی انتهای آزاد، آن سر تخته را بالا نکشد و منجر به سقوط نیروی کار یا تجهیزات نشود.
3- جلوگیری از جابجایی: تخته ها باید در برابر باد، ضربه یا حرکت کارگر ثابت بمانند و بلند نشوند.
4- بستن درزها: فاصله بین تخته های مجاور و بین تخته و لوله افقی داربست نباید آن قدر زیاد باشد که ابزار و مصالح از درزها به پایین سقوط کنند.
5- کنترل ظرفیت بار: طبق جدول های راهنمای ضمیمه A آیین نامه OSHA، حداکثر دهانه مجاز تخته چوبی به ضخامت واقعی تخته و بار طراحی (سبک، متوسط یا سنگین) بستگی دارد. این جداول راهنمای اولیه هستند و در هر حال باید با محاسبات ظرفیت کل داربست تطبیق داده شوند. پیمانکار باید بر اساس نوع کار (بنایی، نازک کاری، رنگ آمیزی و باز و بست قالب) دهانه تکیه گاه ها را تنظیم کند.
در پروژه های ایرانی، دستورالعمل ایمنی اجرای داربست نیز بر بازرسی دوره ای داربست پس از هر بارندگی، طوفان یا توقف طولانی، ممنوعیت انبار کردن مصالح سنگین به صورت متمرکز روی سکو و نصب قرنیز در لبه سکو برای جلوگیری از سقوط اشیا تأکید دارد. رعایت هم زمان این الزامات با استاندارد ابعاد و کیفی تخته بنایی، تنها راه رسیدن به یک سکوی کار واقعاً ایمن است.